KALENDARZ 
Zachodni Brzeg - jak działa izraelski system okupacji i apartheidu?
Okupowany Zachodni Brzeg ma powierzchnię niewiele większą od województwa opolskiego, ale jego mapa przypomina skomplikowaną mozaikę palestyńskich miast, izraelskich osiedli, dróg, murów, posterunków wojskowych i stref o różnym statusie prawnym. Na tym samym terytorium żyją obok siebie dwie społeczności, które podlegają innym prawom i mają zupełnie inne możliwości przemieszczania się, budowania domów czy korzystania z ziemi. Ten system organizacje praw człowieka, w tym Amnesty International, Human Rights Watch i izraelskie B’Tselem, określają mianem apartheidu.
Izrael okupuje Zachodni Brzeg, w tym Wschodnią Jerozolimę, od 1967 roku. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w opinii doradczej z lipca 2024 roku uznał dalszą obecność Izraela na okupowanych terytoriach palestyńskich za niezgodną z prawem międzynarodowym. Trybunał zwrócił również uwagę, że izraelskie przepisy i działania prowadzą do niemal całkowitego oddzielenia osadników izraelskich od ludności palestyńskiej i naruszają zakaz segregacji rasowej oraz apartheidu zapisany w międzynarodowej konwencji.
Dwa narody, dwa systemy prawne
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów okupacji jest funkcjonowanie dwóch różnych systemów prawnych na tym samym terytorium.
Palestyńczyk mieszkający na okupowanym Zachodnim Brzegu podlega izraelskiemu prawu wojskowemu i może stanąć przed sądem wojskowym. Kilkaset metrów dalej izraelski osadnik podlega izraelskiemu prawu cywilnemu i korzysta z praw przysługujących obywatelowi Izraela.
Nie jest więc tak, że mieszkańcy tego samego obszaru funkcjonują według jednego zestawu zasad. Ich prawa zależą w praktyce od tego, do której społeczności należą. Human Rights Watch wskazuje, że osadnicy otrzymują ochronę prawną, infrastrukturę, usługi i świadczenia, których nie zapewnia się mieszkającym obok Palestyńczykom.
To właśnie między innymi ten system odrębnych praw i przywilejów jest podstawą, dla której organizacje praw człowieka mówią o izraelskim apartheidzie wobec Palestyńczyków.
Zachodni Brzeg podzielony na strefy A, B i C
Kolejną warstwę podziału stworzyły porozumienia z Oslo. Zachodni Brzeg został w latach 90. podzielony na trzy obszary administracyjne: A, B i C. Podział miał mieć charakter przejściowy. Po ponad 30 latach nadal jednak obowiązuje.
Strefa A obejmuje około 18 proc. Zachodniego Brzegu. Znajdują się w niej największe palestyńskie miasta, między innymi Ramallah, Nablus czy część Hebronu. Administracją i bezpieczeństwem wewnętrznym formalnie zajmuje się tutaj Autonomia Palestyńska, choć izraelskie wojsko regularnie prowadzi również w tych miejscach operacje i naloty.
Strefa B to około 22 proc. terytorium. Sprawy cywilne pozostają przede wszystkim w gestii Autonomii Palestyńskiej, natomiast Izrael zachowuje szeroką kontrolę nad bezpieczeństwem.
Największa jest jednak Strefa C – około 60 proc. całego Zachodniego Brzegu. To właśnie tam Izrael kontroluje bezpieczeństwo, planowanie przestrzenne, budownictwo i znaczną część infrastruktury. Kontrola nad tym obszarem miała być stopniowo przekazywana Palestyńczykom. Nigdy do tego nie doszło.
W praktyce oznacza to, że palestyńskie ośrodki tworzą na mapie rodzaj odseparowanych od siebie wysp, pomiędzy którymi rozciągają się tereny znajdujące się pod kontrolą izraelskiej okupacji.
Ponad 750 tysięcy izraelskich osadników
Jednym z najważniejszych narzędzi utrwalania izraelskiej kontroli jest rozbudowa żydowskich osiedli na okupowanej ziemi palestyńskiej.
Według najnowszego raportu Unii Europejskiej w 2025 roku na okupowanym Zachodnim Brzegu, razem ze Wschodnią Jerozolimą, mieszkało już ponad 750 tys. izraelskich osadników. Funkcjonowało tam 147 formalnych osiedli oraz szybko rosnąca liczba mniejszych placówek osadniczych.
Dla porównania, według Palestyńskiego Centralnego Biura Statystycznego pod koniec 2025 roku na Zachodnim Brzegu mieszkało około 3,43 mln Palestyńczyków.
Budowa izraelskich osiedli na okupowanym terytorium jest nielegalna w świetle prawa międzynarodowego. Wynika to między innymi z IV Konwencji Genewskiej, która zakazuje państwu okupującemu przenoszenia swojej ludności cywilnej na okupowane terytorium. Stanowisko o nielegalności osiedli podtrzymują ONZ, Unia Europejska oraz Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.
Mimo to kolonizacja przyspiesza. W samym 2025 roku izraelski rząd zatwierdził utworzenie 54 nowych osiedli, a osadnicy założyli kolejnych 86 placówek osadniczych. Był to rekordowy rok pod względem ekspansji osadnictwa.
Osiedla nie są tylko domami
Patrząc na mapę Zachodniego Brzegu można odnieść wrażenie, że izraelskie osiedla są po prostu pojedynczymi miejscowościami znajdującymi się pomiędzy palestyńskimi miastami.
W rzeczywistości każde większe osiedle oznacza również drogi dojazdowe, strefy bezpieczeństwa, infrastrukturę wojskową, przejmowanie kolejnych terenów oraz ograniczenia w dostępie Palestyńczyków do ziemi.
Według raportu UE placówki rolnicze osadników kontrolują już faktycznie ponad 1,07 mln dunamów ziemi, czyli około 18 proc. całego Zachodniego Brzegu.
Rozrastanie się osiedli przecina również terytorium przyszłego państwa palestyńskiego na coraz mniejsze fragmenty. Szczególne znaczenie ma obszar E1 pomiędzy Wschodnią Jerozolimą a ogromnym osiedlem Ma’ale Adumim. Realizacja izraelskich planów budowlanych w tym miejscu może przeciąć terytorialną ciągłość Zachodniego Brzegu.