Refaat Alareer, zamordowany przez Izrael. Wspomnienie

Były student wspomina swojego nauczyciela i mistrza, poetę i wykładowcę Refaata
Alareera. Tekst ukazał się pierwotnie na łamach Palestine Nexus, pod tytułem
Remembering Dr. Refaat Alareer, two years after his assassination by Israel. Dziękujemy
redakcji za zgodę na publikację przekładu.

O Refaacie Alareerze po raz pierwszy usłyszałem, kiedy po maturze przeglądałem programy uniwersytetów w Gazie. Zawsze chciałem studiować angielski i literaturę, ale nie wiedziałem, na który uniwersytet chcę zdawać. Ale kiedy jego były student opowiedział mi o doktorze Refaacie, byłem już przekonany.

Dr Refaat Alareer był wyjątkową postacią w palestyńskiej literaturze i edukacji. Jako poeta, wykładowca i mentor, swoje życie poświęcił rozwijaniu literackich głosów Gazy i przechowaniu historii swojego ludu poprzez twórcze pisanie. Jego pierwsza książka, Gaza Writes Back [można przetłumaczyć jako ‘Gaza odpisuje’ – przyp. tłumacza], stanowi świadectwo jego wizji, uchwytując wytrwałość, ból i opór Palestyńczyków pod okupacją.

Wieczorem 6 grudnia 2023 r. Refaat Alareer został zabity przez siły izraelskie uderzeniem z powietrza w dom jego siostry w dzielnicy Ad-Daradż na wschodzie Gazy. Uderzenie odebrało życie także jego bratu, siostrze, trójce jej dzieci i innym członkom rodziny.

W tygodniach, które poprzedziły jego zamordowanie, dr Refaat wielokrotnie otrzymywał od izraelskiej armii groźby i mówił otwarcie o swoich obawach, że jest na celowniku. Przyjaciele i koledzy przekonywali go, by opuścił Gazę, ale on odmawiał, wierząc, że jego miejsce jest z rodziną i studentami. Jego śmierć była rezultatem zamierzonego, zaplanowanego uderzenia, które miało na celu uciszenie jego głosu i zastraszenie całego pokolenia palestyńskich pisarzy, którzy od niego nauczyli się pisać bez strachu. Mieszkanie, w którym schronił się z rodziną, zostało uderzone z chirurgiczną precyzją, spośród wielu mieszkań w tym samym budynku – do takiego
wniosku doszedł Euro-Mediterranean Human Rights Monitor.

Jego wykłady i przewodnictwo były głównym powodem, dla którego wybrałem ten program. Chciałem mieć możliwość uczyć się od niego, rozwijać własne pisanie pod jego opieką, doświadczyć jego wyjątkowego podejścia do poezji i palestyńskich opowieści z pierwszej ręki.

Pierwszy raz uczył mnie na moim trzecim roku, na zajęciach z poezji. Tak się wówczas bałem pisać, że czasem nawet nie próbowałem. W tamtym roku postanowiłem się skupić na nauce, żeby poprawić swoje oceny, więc zacząłem pisać. Kiedy podzieliłem się moim pierwszym wierszem na zajęciach, dr Refaat był pierwszym, który moje pisanie pochwalił. Dr Refaat podkreślał znaczenie literatury i poezji jako sposobów ujmowania ludzkiego doświadczenia i emocji, co różni się od sposobu, w jaki fakty i wydarzenia zapisuje historia.

Pierwszym wierszem, o którym nas uczył, był wiersz Noor Hammad, którego tytuł można przetłumaczyć Za każdym razem, gdy mama odwija gumę. Wiersz jest o czwórce dzieci z rodziny Bakar, które zostały zabite przez izraelskie siły okupacyjne w czasie wojny 2014 r., gdy bawiły się na plaży. Wychodząc poza tragiczny temat, wiersz wyróżnia się lirycznym rytmem i sposobem, w jaki miesza niewinność z nagłą przemocą, zestawiając zwyczajny gest odpakowywania gumy do żucia z grozą utraty. Obrazy, jakimi operuje Hammad, są żywe i dotykowe, wciągają czytelnika w środek sceny i wytwarzają emocjonalny rezonans, który utrzymuje się długo po lekturze. Jej ostrożne posługiwanie się językiem przekształca historyczne zdarzenie w głęboko osobistą i uniwersalną refleksję o dzieciństwie, pamięci i żałobie.

Dr Refaat zawsze prosił nas, byśmy nie szukali wierszy online tylko pisali własne i czytali je wspólnie na zajęciach, a następnie używali naszych umiejętności do ich analizy. Stosował czasem niekonwencjonalne metody nauczania. Na jednych zajęciach zachęcał nas do tworzenia memów o tym, co akurat studiowaliśmy. Zrobiłem swój do Sonetu 18 Shakespeare’a, zwłaszcza o jego słynnym pierwszym wersie: „Czy mam przyrównać cię do dnia letniego?” [w przekładzie Macieja Słomczyńskiego – przyp. red.]. Mem pokazywał czytelnikowi, jak się wygląda w upalny, wilgotny dzień w Gazie. Podzieliliśmy się tymi memami i śmiali z nich razem. Ku mojemu zaskoczeniu, ta metoda pomogła mi lepiej rozumieć poezję, bo zmuszała do przełożenia złożonych metafor na prosty język wizualny. Nauczyło mnie to, że poezja może być czymś zabawnym i dostępnym, a poważna literatura może sąsiadować z humorem.

Dr Refaat podkreślał, jak ważne jest to, by rozumieć różnicę punktów widzenia między okupowanymi i okupantami, więc czasem zajmował się z nami poezją izraelską. „Dr Refaat nauczył nas jak nie czytać tej poezji w strachu” – powiedział w rozmowie z Palestine Nexus 26- letni Younis El-Hallahq, jego były student. „Nauczył nas czytać tę poezję z ostrością widzenia, by dostrzegać, jak język może ukrywać władzę, wymazywać nas, a czasem też niezamierzenie ujawniać prawdę okupacji. Uczyniło nas to bardziej świadomymi, przebudzonymi – jako czytelników i jako Palestyńczyków”.

Takie momenty stanowią świadectwo głębokiej wiary Refaata w intelektualną odwagę: chciał, byśmy się konfrontowali z trudnymi tekstami i wyszli z tego wzmocnieni poprzez lekturę krytyczną. W toku zajęć z poezji zebrałem portfolio wszystkich wierszy, o których uczył nas Refaat, wraz z moimi notatkami do nich. Kiedy zapytałem, czy mógłbym mu je pokazać w czasie jego godzin biurowych, dr Refaat powiedział mi: „Musisz być pewny siebie, Khaled. Przynieś to i pokaż swoim kolegom i mnie”. Nie miałem tego portfolio przy sobie tamtego dnia, poprosił mnie więc, żebym je przyniósł następnym razem. Na ten następny wykład nie przyszedłem, bo zbyt się bałem skrępowania przed całą moją klasą. Przelałem tyle moich prywatnych myśli, pytań i emocji na te barwne strony, że pokazywanie tego całej klasie było jak wystawianie całego siebie na pokaz. Teraz żałuję. Żałuję za każdym razem, kiedy myślę o tych zajęciach z poezji i o moim portfolio, które zaginęło pod gruzami mojego domu.

Dr Refaat miał bardzo ostre poczucie humoru. W czasie naszego kursu zorganizował wystawę „Kobiety w bajkach ludowych”, na której zebrał osobiste historie i przedmioty przekazywane przez pokolenia palestyńskich kobiet. Younis i ja braliśmy w udział w tym wydarzeniu. Pamiętam, że przyniosłem kilka z najstarszych domowych sprzętów, które moja babcia odziedziczyła po swojej matce. „Trzymałeś to wszystko w ukryciu, Qershali!” – powiedział dr Refaat. Pozostawił za sobą dorobek, którego echo do dzisiaj niesie się po Palestynie i poza nią, połączenie żałoby, wyzwania i pamięci w mocną literaturę. Pośród jego najważniejszych dzieł jest wiersz Jeśli muszę umrzeć, opublikowany po raz pierwszy w 2011 r., który uzyskał światowy rozgłos po jego śmierci w 2023 r.

Jego antologia Gaza Writes Back mieści w sobie opowiadania i wiersze młodych palestyńskich autorów, by oddać głos Gazie, jej rzeczywistości i zmaganiom. Poprzez te i inne dzieła, obejmujące eseistykę, krytykę literacką i literaturę piękną, dr Refaat ukształtował palestyńską tradycję literacką w języku angielskim, której zamierzeniem jest tworzenie mostów pomiędzy Gazą a światem, oraz inspirowanie nowych pokoleń pisarzy.

Mój przyjaciel Younis odbył na uniwersytecie trzy kursy z dr Refaatem. „Dr Refaat wierzył w pisanie jako formę oporu” – powiedział mi Younis. Tłumaczył mi, że poprzez swoją twórczość, dr Refaat ukazał cierpienie mieszkańców Gazy w soczewce poezji i literackiego oporu. Pierwszy o zabójstwie dra Refaata powiedział mi mój kolega Khaled El-Hissy. Tamten moment sprawiał wrażenie, jakby głos, który przenosił opowieści z Gazy z taką jasnością i odwagą, został brutalnie uciszony. W tamtym momencie żałoba stała się straszną koniecznością; jeżeli nawet ktoś taki jak on, strażnik naszych opowieści, może zostać w tak celowy sposób wymazany, to wszyscy jesteśmy na celowniku.

Nie chciałem, żeby głos doktora Refaata został uciszony, więc nie przestałem pisać. Podążając za
jego krokami, współtworzyłem oczekującą na wydanie hiszpańską książkę Black Book for Gaza, napisaną przez pisarzy z Gazy dokumentujących swoje codzienne cierpienie. Wciąż noszę w sobie wszystkie jego wskazówki i porady, odnoszę je do wszystkiego, co piszę. Jestem dumny, że byłem studentem doktora Refaata i wierzę, że zamordowanie go wcale go nie zabiło, ale stworzyło więcej Refaatów zdolnych do walki z okupacją poprzez pisanie.

„Każde ludzkie życie utracone w Gazie jest stratą dla Palestyny”, powiedział Younis w niedawnym wywiadzie. Dr Refaat nosił i dzielił się ideą, z którą wszyscy dorastaliśmy – oporu wobec okupacji.

„Tracąc go, świat i Palestyna straciły znakomicie wykształconego pisarza i nauczyciela, który zainwestował swoje życie w nowe pokolenie i w nową formę oporu” – powiedział mi Mahmoud Al-Yazji, były student dra Refaata.

„Gaza pisze opowiadaniami, po Palestyna dostaje tylko tyle uwagi, co krótkie opowiadanie. Gaza opowiada, żeby ludzie nie zapomnieli. Gaza odpisuje, bo władza nad wyobraźnią to twórczy sposób konstruowania nowej rzeczywistości. Gaza odpisuje, bo pisanie stanowi narodowy obowiązek, zobowiązanie wobec ludzkości i moralną odpowiedzialność” – Refaat Al-Areer, Gaza Writes Back.

Tłumaczenie: Jarosław Pietrzak