Korespondencja z Palestyny

Część pierwsza: najmilszy człowiek na świecie albo o banalności zła

Muszę się wam do czegoś przyznać. Przez ostatnie lata nie lubiłem materiałów wideo pokazujących skalę radykalizacji i okrucieństwa izraelskiego społeczeństwa. W dużej mierze dlatego, że uważałem wiele z nich za zmanipulowane. Mimo że sam o tym pisałem, skupiałem się raczej na danych, badaniach albo podpisanych nazwiskiem artykułach w poważnej prasie. Jednocześnie trzymałem dystans do wielu treści, które trendowały w social mediach: printscreenów anonimowych izraelskich komentarzy, shortów Absorbera (Hamzy Saadaha), który na platformach wideo prowokuje Izraelczyków do radykalnych, dehumanizujących czy wprost prowokacyjnych odpowiedzi czy wypowiedzi polityków.

Widziałem za dużo nagrań podawanych przez poważne osoby, traktowanych zupełnie serio, na których Izraelczyk udzielający odpowiedzi na pytanie czy zabijał dzieci, na pewno celowo przesadzał i ironizował, mówiąc o tym, że zabijał setki dzieci w Gazie i Libanie, i że im młodsze, tym lepiej. Znacie na pewno te wideo. Palestyńczyk w czerwonych okularach przesadnie uprzejmie próbuje się komunikować z kimś, kto go obraża. Pyta kogoś po raz piąty, czy zabijał dzieci i czy to dobrze, celowo prymitywnym językiem i dostaje podobnie prymitywną odpowiedź kogoś, kto nie jest w stanie traktować całej sytuacji poważnie i odpowiada prowokacją na prowokację. Hamza łączy się z kilku- czy kilkunastoletnimi Izraelczykami i – mimo że ci już go obrażają czy prowokują – powoli podnosi rękę w geście pozdrowienia i teatralnie, bardzo powoli, wyraża swój smutek i zaskoczenie (choć zrobił już kilkadziesiąt takich filmów). Idealny produkt kultury oburzenia.

Często byłem tym zażenowany.

Chcę, żebyście mnie dobrze zrozumieli: pierwszy artykuł o dehumanizujących politykach Izraela opublikowałem w 2014 r., w ostatnich latach napisałem na ten temat pewnie pomiędzy 50 a 100 tekstów. Sam zbierałem wypowiedzi kluczowych polityków i dowódców IDF, wskazujące, moim zdaniem, na jednoznacznie ludobójczą i zbrodniczą intencję ich działań. Jednocześnie wielokrotnie widziałem środowiska propalestyńskie rzucające się i podające dalej ewidentne fake newsy tylko dlatego, że wydawały im się oburzające, mam świadomość, że materiały Saadaha są często montowanym wycinkiem wielu godzin rozmów, które są dużo mniej klikalne, a chętnie cytowany ludobójczy maniak Moshe Feiglin i jego partia Zehut samodzielnie zbierały w Izraelu poniżej 2% poparcia (dużo mniej niż taki Grzegorz Braun u nas). Sytuacja w Izraelu i w okupowanej Palestynie jest tragiczna, Palestyńczycy są dehumanizowani, w Knessecie i na ulicach rozmawia się o tym, czy zabijanie palestyńskich dzieci to dobra strategia, skoro i tak wyrosną na terrorystów. Naprawdę, nie trzeba jej wyolbrzymiać – co, szczególnie w internetowej bańce propalestyńskiej, zdarza się regularnie.

Jednak już w ciągu pierwszych 24 godzin w Tamtym Kraju doświadczyłem czegoś, co zupełnie zbiło mnie z pantałyku.

Pewnego ranka w Tel-Awiwie

Przyleciałem do Izraela w drodze na Zachodni Brzeg. Na lotnisku Ben Guriona – po nieprzyjemnym, dodatkowym przesłuchaniu, zarówno przez Straż Graniczną, jak i oficera bezpieczeństwa – otrzymałem w końcu wizę. Moją pierwotną, białą, zamieniono na zieloną – symbol bycia poddanym dodatkowej procedurze bezpieczeństwa, widoczny dla każdego żołnierza na checkpoincie czy portiera hostelu, którego spotkam przez kolejne dni. Przesłuchujący mnie oficer w cywilu zapytał, czemu przyjeżdżam akurat teraz. Odpowiedziałem, że jestem zaciekawiony reakcją na najnowsze śledztwo „Haaretza”, ponownie udowadniające, że premier Izraela miał być wielokrotnie uprzedzany o możliwości wielkoskalowego ataku Hamasu, który odbył się 7 października.

Mężczyzna uniósł brew.

– Po prostu ktoś do niego zadzwonił i powiedział kilka rzeczy. To nic wielkiego, jest masa takich plotek, z większości nic nie wychodzi. To naprawdę nic nie zmienia w kontekście wyborów.

– Ten ktoś był prezydentem Zjednoczonych Emiratów.

– Niczego to nie zmienia. Naprawdę, nikogo tutaj to nie obchodzi.

Tel-Awiw to drogie miasto. Zatrzymałem się w tanim (co ciągle oznaczało około 300 zł za łóżko) hostelu kapsułowym przy Jaffie, z widokiem na plażę i mury fortecy. Wieczorem wyszedłem i porozmawiałem z kilkoma osobami, wróciłem spać. Całe to przesłuchiwanie mocno popsuło mi humor, musiałem to odespać.

Siedziałem w lobby hostelu, pijąc kawę i notując to, co zobaczyłem w pierwszych godzinach w Tel-Awiwie. Za kilka godzin miałem znaleźć się na Zachodnim Brzegu. W pewnym momencie złapałem kontakt wzrokowy ze starym mężczyzną. Uśmiechnął się do mnie, podszedł i od razu przysiadł, bez pytania. W ciągu kilkudziesięciu pierwszych sekund rozmowy poinformował mnie, że nazywa się Amir, jest izraelskim specem od cyberbezpieczeństwa, pracującym dla topowych izraelskich spółek zbrojeniowych (w tym tych, o których pisałem, relacjonując targi zbrojeniowe w Kielcach) i byłym komandosem. Jak sobie zapewne wyobrażacie, moja paranoja momentalnie przebiła sufit. Jakie są szanse na takie spontaniczne spotkanie w lobby taniego hostelu?

Historia Amira

– Przyjechaliśmy z Polski w 1968. Moja mama zmarła krótko potem. Mój ojciec nie chciał się mną zajmować, więc oddał mnie do kibucu. Tam się wychowałem. Tak naprawdę, jak się urodziłem, nazywałem się Mirosław, ale po przybyciu zmieniłem imię na izraelskie – tłumaczy.

Amir to ciekawe imię. Funkcjonuje zarówno jako imię arabskie, jak i żydowskie, każde o innym znaczeniu. Amir po arabsku to książę, przywódca, po izraelsku – korona drzewa. Rzadki przypadek imienia, które nie jest imieniem biblijnym, używanego przez obie grupy etniczne.

– Potem poszedłem do wojska i zostałem na jakiś czas. Równolegle pracowaliśmy z nowymi technologiami, najpierw dla wojska, potem w sektorze prywatnym. Wiesz, lata 80. to były złote żniwa, byliśmy pionierami cyberbezpieczeństwa, komputerów, tego wszystkiego.

– Mówiłeś, że byłeś w wojsku?

– Tak. W komandosach. Lata aktywnej służby, a potem dwie dekady w aktywnej rezerwie, gdzie czasami nas mobilizowali.

– W Sayaret Matkal? – pytam, podając nazwę najsłynniejszego oddziału specjalnego IDF, w którym służyło kilku premierów Izraela.

– Nie.

– W Duvdevan? – pytam ponownie, tym razem o jednostkę Mista’arawim, znaną z podszywania się pod Arabów. Amir ma urodę, która by na to pozwalała.

Wykonuje gest głową, który nie jest potwierdzeniem ani zaprzeczeniem. Nie chce podawać szczegółów.

– Walczyliśmy w Syrii, w Libanie, wielokrotnie w Gazie.

– Zabiłeś kogoś?

– Kilka osób.

– Jak się z tym czujesz?

– To wielki grzech skrzywdzić człowieka, szczególnie niewinnego człowieka. Ale ja nie czuję się źle, nie skrzywdziłem nikogo, kto na to nie zasłużył. To byli bandyci.

– Ale w Gazie i w Libanie, w tej jak i w tamtej wojnie ginie wielu cywilów. Dzieci.

– To się zdarza i to oczywiście tragedia. Ale winę za to ponosi Hamas i Hezbollah, które chowają się za plecami tych ludzi. Ta krew spada na nich.

Ciągle nie mogę uwierzyć w rozmowę, którą toczymy. Mam wrażenie, że jestem w oskryptowanym, instagramowym wideo. W memie. Razem z Amirem nie rozmawiamy, czytamy scenariusz uwspółcześnionej wersji „Strefy interesów” napisanej przez studenta pierwszego roku.

Syndrom głównego bohatera

Im więcej czasu spędzaliśmy razem, tym bardziej dochodziłem do przekonania, że Amir faktycznie jest po prostu starszym człowiekiem szukającym towarzystwa. Prawie nie zadawał mi pytań. Mówił głównie o sobie, ale oczekiwał reakcji, najlepiej aprobującej. W końcu zapytałem go o to, czy ma pomysł na to, co tu robię. Kiedy próbował zgadywać, kim jestem, przytłaczająca większość jego strzałów obracała się dookoła postrzegania Izraela i jego heroizmu.

– Przyjechałeś tu dokonać aliji? – pyta mnie.

– Nie, nie jestem Żydem. To znaczy, może jestem, ale nic mi o tym nie wiadomo. Zgaduj dalej.

– Przyjechałeś jako wolontariusz wesprzeć IDF? – strzela ponownie, a pomysł wydaje mi się tak absurdalny, że prawie wybucham śmiechem. Jednocześnie nie mogę winić Amira za ten pomysł: w tym samym hostelu nocował młody Niemiec, dobrze zbudowany blondyn paradujący dosłownie pół godziny temu po częściach wspólnych w koszulce „I love IDF”.

Zaprzeczam. Przyznaję, że jestem dziennikarzem.

– Przyjechałeś tu opisać naszą walkę? To jak sobie radzimy, mimo tego wszystkiego? Że mimo tragedii, wojny, ciągle kochamy życie? – mówi Amir, pokazując ręką na widoczną za oknem plażę w Tel-Awiwie. Cała sytuacja wydawała mi się z każdą chwilą coraz bardziej absurdalna.

– Jestem tu raczej, żeby opisać nastrój przed wyborami. Wiesz, nie ukrywam, że jestem krytyczny wobec waszego rządu i działań w Gazie. Ale przyjechałem zobaczyć to wszystko na miejscu, na własne oczy. Zobaczyć waszą perspektywę. Zobaczyć, kim jesteście.

– Netanjahu jest skorumpowany. Nie lubię go. Ale jest sprytny i umie rządzić. To zły człowiek, ale świetny polityk. Nie zagłosuję na niego, ale jestem pewien, że wygra te wybory – peroruje Amir.

– A co z tym śledztwem „Haaretza”? O tym, że wiedział o 7 października i pozwolił na to? Myślisz, że to mu nie zaszkodzi? – dopytuję.

– Nie. Tak jak wszystkie inne afery, spłynie to po nim jak po kaczce. Nikogo tu to nie obchodzi, poza grupką młodych ludzi w internecie.

– A ty? Myślisz, że to prawda?

– Nie zdziwiłbym się – odpowiada Amir – ale to nic nie zmienia.

– A myślisz, że jest zbrodniarzem? Że to do czego doprowadził w Gazie to zbrodnie wojenne?

– Na każdej wojnie giną ludzie. Mówiłem ci już. Zawsze są jakieś zbrodnie, po obu stronach. A Ukraina nie popełnia zbrodni i nie zabija cywilów w Rosji? Tak jak potępiam atak Putina, tak muszę przyznać, że przecież obie strony nie są bez winy. Nie uważam, żebyśmy w Gazie robili coś gorszego, niż Arabowie robili nam. Bibi popełnił jednak błąd, bo sprawił, że świat zaczął się od nas odwracać. Kiedyś wszyscy nas kochali, szanowali, w ostatnich latach, przez premiera i palestyńską propagandę, tracimy to poparcie. To jest jego największa zbrodnia.

Amir opowiada mi o swoich biznesach, mieszkaniu w Ameryce, nieudanym małżeństwie, dzieciach. O tym, jakich znanych ludzi poznał: polityków, liderów przemysłu. Mówi, że jego przyjaciel z wywiadu kilkukrotnie osobiście spotkał Putina. Zapisuję w głowie nazwy firm i projektów, o których mi mówi. Opowiada, że pracuje dla kogo chce i zawsze na swoich zasadach. Że nie jest w stanie współpracować z ludźmi, których nie szanuje. Opowiada o tym, jak ćwiczył jogę, jak podróżował do Azji Południowo-Wschodniej, jak kocha ocean. O tym, że nie lubił Bidena ani Obamy, bo powstrzymywali Izrael. Ale lubi Trumpa.

– Biden wstrzymywał nam dostawy broń w środku wojny. Obama blokował budowy mieszkań dla ludzi, blokował nasz rozwój – tłumaczy Amir. Kiedy mówi o mieszkaniach, ma tak naprawdę na myśli nielegalne osadnictwo na Zachodnim Brzegu, które częściowo było wstrzymywane przez administrację Obamy. – Trump jest wariatem, ale nas kocha. Zawsze był dla nas dobry.

Podczas wyjścia do toalety sprawdzam podane informacje. O ile nie jestem w stanie potwierdzić jego służby wojskowej, mając imię, nazwisko, firmy i projekty, mogę zweryfikować, że w tym zakresie mówi prawdę. Pracował dla topowych spółek technologicznych, producentów dronów i oprogramowania. Amir jest szczery, chociaż kojarzy mi się z podstarzałym tech bro z historią zbrodni wojennych. Ale jest szczery. Jednocześnie przez jego historie – tak jak historie wielu innych Izraelczyków, których poznałem – przebija coś, co młodzież nazywa syndromem głównego bohatera. We wszystkich historiach Amira cały świat kręci się dookoła niego, jego traumy i emocji. A cała polityka skupia się przede wszystkim na Izraelu – jego traumie, próbie zniszczenia go lub wsparcia. Nie ma innych perspektyw. Nie ma innych ludzi. Są tylko widzowie i statyści.

Amir kocha podróże, sport i jedzenie, kocha ludzi których spotyka, rozmawiamy o tym jaka kawa jest najlepsza (on woli z ekspresu, ja będąc w regionie piję raczej kawę po turecku). Pozornie jest bardzo humanistyczny, kocha ludzi. Po prostu nie uznaje za takich swoich sąsiadów.

Kiedy ktoś mnie obraża, myślę o mojej matce

– Jestem spokojnym człowiekiem – kontynuuje Amir. – Wiesz, ja przez wiele lat, jak byłem młodszy, nie umiałem walczyć o swoje. Ani w kibucu, ani w armii, ani w biznesie. Kiedy ktoś mnie obrażał, to ignorowałem, jak ktoś mnie uderzył, odchodziłem. Kilka osób nadużyło mojego zaufania, skrzywdziło mnie to, ale nie mściłem się.

Opowiadając to Amir wstaje, mówi całym sobą. Jest wyraźnie w silnych emocjach.

– Ktoś mnie zaczepiał na ulicy, spuszczałem głowę – pokazuje mi mową ciała najpierw agresora, wymachującego pięścią, w pozycji bokserskiej, potem siebie ze zwieszoną głową. – Ale pewnego dnia wszystko się zmieniło. Wiesz, przez całe moje życie myślałem o mojej matce. Nadal o niej myślę. O tym, co musiała przejść, okupacji, Holokauście, wygnaniu z Polski. O tym, czego doświadczyła z rąk tych wszystkich ludzi. Gdyby nie umarła tak młodo, wszystko w moim życiu potoczyłoby się inaczej. I w pewnym momencie, jakoś jak już byłem dorosły, zacząłem sobie wyobrażać, że kiedy ktoś mnie atakuje, obraża, oszukuje albo okazuje brak szacunku, to tak naprawdę robi to wszystko jej.

– Wiesz, kobiecie, która przeżyła Holokaust. Jestem jej jedynym synem, byłem jej oczkiem w głowie. Gdyby widziała, jak ktoś źle mnie traktuje, pękłoby jej serce. Dlatego myślę, że ten tok myślenia jest uzasadniony.

– Więc tak nauczyłem się walczyć o siebie [po angielsku użył zwrotu „stand up for myself” – przyp. P.J.]. Kiedy ktoś mnie znieważał lub atakował, natychmiast przed oczami stawała mi ona i w mojej głowie ta osoba nie krzywdziła mnie, tylko ją, osobę, która tyle wycierpiała. Natychmiast mój mózg zalewała złość, wiedziałem, że muszę jej bronić, bo przecież nie można jej jeszcze dokładać cierpień.

Amir chodzi w kółko i ponownie odgrywa scenę zaczepki.

– I tak się nauczyłem tego, że jeśli ktoś ma zrobić mi krzywdę, jeśli ktoś ma znieważyć moją matkę i jej dziedzictwo, to muszę się zmobilizować i walczyć. Czasami uderzyć pierwszy, zanim on zrobi mi krzywdę, skoro wiem, że taką ma intencję.

Staje w pozycji bokserskiej, wykonuje dwa lewe sierpy, jeden prosty i ściągnięcie na kolano. Nagle jest zaskakująco sprawny, jak na swój wiek; porusza się bardzo płynnie.

Jeśli tego nie zauważyliście, Amir opisał dokładnie mechanizm projekcji, czyli psychologiczny proces obronny, w którym jednostka lub grupa społeczna nieświadomie przypisuje innym własne, trudne do zaakceptowania emocje, lęki, intencje lub cechy, aby ochronić się przed wewnętrznym napięciem i lękiem.

W kontekście Izraela badacze (tacy jak m.in. Daniel Bar-Tal czy Idith Zertal) często mówią, jak głębokie utożsamienie z ofiarami Holokaustu wpływa na postrzeganie współczesnych konfliktów geopolitycznych. To niesamowite – czytałem o tym wcześniej, ale dosłownie w ciągu 24 pierwszych godzin trafiłem na osobę, która wręcz podręcznikowo opisała mi ten mechanizm na swoim przykładzie.

Ponieważ „ofiara Holocaustu” z definicji jest moralnie nieskazitelna i bezbronna, podświadome przyjęcie tej roli blokuje dopuszczenie do wiadomości, że własne działania militarne czy polityczne mogą przynosić cierpienie innym. Wszelkie intencje agresywne lub chęć dominacji są wypierane i projektowane na zewnątrz – wróg jest postrzegany jako agresor i kat, co zwalnia własną stronę z odpowiedzialności moralnej.

Gorzej niż zwierzęta

Rozmawiamy już grubo ponad godzinę. Pytam go o to, jak widzi przyszłość.

– Jak to jak. Wojna będzie trwała, aż do rozwiązania. Albo my, albo Arabowie.

– Nie wierzysz w szansę na pokój? Na współegzystowanie?

– Nie. Nie z nimi. Nie po 7 października i tym wszystkim. Kocham pokój, jestem łagodnym człowiekiem. Uwielbiam ludzi, zwierzęta, poznałem wiele kultur. Nigdy nikogo nie skrzywdziłem – peroruje. – Jednak nie wierzę w pokój z Arabami.

– Dlaczego?

– Bo oni nie są ludźmi. To zwierzęta.

Z tyłu głowy znowu mam poczucie, że cała ta scena jest jakąś absurdalną ustawką. Że zaraz ktoś wyjdzie z kamerą zza rogu mówiąc, że to wszystko jest prowokacją. A może naprawdę ktoś mi go podstawił, skoro służby na lotnisku pytały o moją rezerwację hotelową i plan podróży? Wypowiedzi Amira są zbyt stereotypowe, jest jak postać z książki, nie jak prawdziwy człowiek.

– Przepraszam – poprawia się Amir. – Są gorsi niż zwierzęta. Zwierzęta mają emocje, uczucia. Możesz lubić psa. Mówiłem ci już, że lubię zwierzęta? Miałem kiedyś psa, bardzo go kochałem, a on kochał mnie. Oni są gorsi od zwierząt, nie mają współczucia, nie mają miłosierdzia. To diabły w ludzkiej skórze. Nie jesteśmy w stanie żyć razem ani się z nimi dogadać, wiele razy próbowaliśmy, już dosyć tego.

Za jego plecami palestyński pracownik hostelu milcząco pcha wózek z ręcznikami.

Wesołego Yom Kippur, przyjacielu

Muszę zaraz ruszać w drogę. Na odchodne, Amir prosi o pomoc w zniesieniu jego walizek z półpiętra.

– Plecy już nie te – tłumaczy.

Mówi, że mieszka w jednej z wiosek na wschodzie, ale lubi przyjeżdżać do Tel-Awiwu, aby powspominać dawne czasy. Często wraca do tego hostelu, jak mówi, z powodu jego widoku. Jego syn ma go odebrać za kilka minut. Wymieniamy się telefonami.

Przez kolejne tygodnie pisze i dzwoni do mnie. Pyta, gdzie jestem, nagrywa mi swoje tyrady. Komunikacja jest dosyć jednostronna. Opowiada mi o swoich podróżach zagranicznych, przesyła zdjęcia z Cypru, Włoch. Odwiedza syna za granicą, w międzyczasie ma kolejne wesele innego.

„To wspaniałe, być podróżnikiem, obserwować świat i uświadamiać sobie, jak mało wiemy o enigmie stworzenia. Wykorzystuję swój czas w tej drodze zwanej życiem. Wszyscy ludzie są podróżnikami na tej planecie” – pisze pewnego ranka, bogato inkrustując wiadomość emotikonami.

„Wesołego Yom Kippur, przyjacielu” – pisze mi po hebrajsku, chociaż mówiłem mu, że nie znam tego języka.

„Wojna i pokój, wojna i pokój w Izraelu ciągle mamy tylko wojnę i pokój. To niemożliwa kombinacja, codzienna walka każdego z nas, niekończąca się historia” – pisze sam z siebie pewnego popołudnia.

„Od kiedy miałem cztery i pół roku idę własną drogą, sam. Musiałem walczyć od dziecka, zmagać się ze światem. Zawsze sam” – odpowiada, kiedy pytam go, jak spędza Sukkot.

Myślę o tym, że jeśli jednak cała historia nie była prowokacją, to faktycznie musi być bardzo samotny.

Jak pisałem wcześniej – ta część historii, która była możliwa do sprawdzenia – kariera zawodowa, podróże, projekty – była prawdziwa. Amir nie jest mitomanem. Jest, ciepłym, miłym człowiekiem, z rodziną i szeregiem ciekawych doświadczeń. Wydaje się jednak, jak wielu Izraelczyków, mimo wykształcenia i obejrzenia większego kawałka świata niż ja, zupełnie zamknięty w izraelskich, dehumanizujących narracjach. Ćwiczenie jogi i miłość do zwierząt nie przeszkadzają mu w obronie zbrodni wojennych czy aktywnej, trwającej dekady służby w IDF.

Paweł Jędral
Paweł Jędral

Analityk, reportażysta, absolwent MISH, realizował projekty badawcze m.in. związane z polityką międzynarodową czy bioróżnorodnością.

Artykuły: 36
Przejdź do treści