Książki o Palestynie – przewodnik

Krótki przewodnik po książkach o kwestii palestyńskiej dostępnych w języku polskim – adresowany do tych, którzy chcieliby poznać problematykę kwestii palestyńskiej, ale nie wiedzą od czego zacząć, jak również do tych, którzy coś już czytali, ale chcieliby temat zgłębić, nie tracąc czasu na hasbarę.

Wkrótce przygotujemy drugi przewodnik – po palestyńskiej literaturze pięknej dostępnej w polskich przekładach.

Historia kwestii palestyńskiej po polsku

Zasłużonym rozgłosem na całym już świecie cieszy się fenomenalna książka Rashida Khalidiego Palestyna: wojna stuletnia. Opowieść o kolonializmie i oporze. Polski przekład (autorstwa Anny Dzierzgowskiej) ukazał się nakładem Wydawnictwa Literackiego w 2025 r. Autor jest historykiem pracującym obecnie na nowojorskim Columbia University, Amerykaninem i Palestyńczykiem, z bardzo znaczącej historycznie palestyńskiej rodziny. Pozycja ta nie tylko przedstawia historię trwającej już pokolenia syjonistycznej grabieży Palestyny, ale też wpisuje jej dynamikę i charakter w procesy zachodniego kolonializmu i imperializmu w ogóle, z ich globalną stolicą najpierw w Londynie, a później w Waszyngtonie.

Obowiązkowy punkt odniesienia dla każdego zainteresowanego kwestią palestyńską stanowią Czystki etniczne w Palestynie Ilana Pappégo (przeł. Anna Sak, Książka i Prasa 2007, drugie wydanie 2017). Autor jest izraelskim historykiem-dysydentem, przedstawicielem rewizjonistycznych „nowych historyków”, którzy zajęli się krytyczną dekonstrukcją upiększonej, zmitologizowanej historii Państwa Izrael. Pappé, od dawna persona non grata w Izraelu, pracuje w Wielkiej Brytanii i podobnie jak jego kolega z tego samego grona, Avi Shlaim, nie ukrywa, że liczy na upadek syjonistycznego projektu państwa żydowskiego w Palestynie. Opublikowane pierwotnie po angielsku Czystki etniczne w Palestynie to dziś najbardziej klasyczna i najczęściej cytowana pozycja odsłaniająca szczegóły palestyńskiej Nakby (wypędzenia większości Palestyńczyków z ich rodzinnych miejscowości i masowych mordów dokonanych przez bojówki syjonistyczne w momencie powstania Państwa Izrael).

Nie można pominąć starszej pozycji z tej kategorii, która ukazała się już w PRL: Palestyńczycy. Ich życie i walka Anny Bukowskiej. Wydana przez spółdzielnię Czytelnik w 1973 r., była potem kilkakrotnie wznawiana niemal do końca epoki PRL (ostatni raz w 1988 r.) W różnych wydaniach ma między 470 a 540 stron, nie jest to więc pozycja pobieżna. Autorka omawia po kolei tło historyczne (rozwój syjonizmu i procesy demograficzne), następne konflikty i wydarzenia prowadzące do utworzenia państwa Izrael (w tym wojnę 1947–1949), problem uchodźców palestyńskich oraz życie codzienne i strukturę społeczną Palestyńczyków. Książka opisuje wydarzenia polityczne, ale także kwestie dotyczące kultury, tradycji oraz skutków wojny i okupacji dla społeczeństwa, a także formy oporu oraz organizacje narodowe Palestyńczyków. Książka wciąż bardzo ceniona przez polskich Palestyńczyków.

Cechą wyróżniającą polski obieg idei jest obecność krytyki Izraela na prawicy. Na Zachodzie prawica jest niemal bez wyjątku jednoznacznie proizraelska – ze względu na znaczenie rozwijanych przez Izrael technologii władzy i przemocy dla innych projektów i ideologii prawicowych na świecie (patrz: książka Antony’ego Loewensteina przedstawiona kilka akapitów niżej).

Takim prawicowym wyjątkiem jest dziennikarz Piotr Zychowicz, z wykształcenia historyk, także popularny youtuber, który mówi o sobie, że „antyizraelskości” nauczył go sam Izrael, bo to tam zobaczył na własne oczy codzienne traktowanie przez aparat przemocy tego państwa Palestyńczyków. Można mieć zastrzeżenia do stanowisk wyrażanych przez autora w przeszłości i na inne tematy, ale nie do książki Izrael na wojnie. 100 lat konfliktu z Palestyńczykami (Rebis 2024). Książkę polecamy w szczególności podsuwać znajomym, którzy są uprzedzeni do autorek i autorów kojarzonych z lewicą. Zychowicz jest też autorem dwóch książek pod wspólnym tytułem Żydzi. Opowieści niepoprawne politycznie (Rebis 2016) i Żydzi 2 (Rebis 2018), które nie są w całości poświęcone Izraelowi, ale zawierają także refleksje poświęcone zbrodniom Izraela i jego wojnom z sąsiadami.